De manier waarop je meeleeft met fictie, is afhankelijk van je manier waarop je – zoals ze dat noemen – ‘’vervoerd’’ raakt door fictie.1Bunce & Stansfield. 2014. The Relationship Between Empathy & Reading Fiction. Hoewel hier redelijk wat onderzoek naar is gedaan, kunnen we allemaal intuïtief wel begrijpen dat als het verhaal of de personages je niet raken, je ook weinig vervoerd raakt.2Zie bijvoorbeeld Bal & Veltkamp. 2013. How Does Fiction Reading Influence Empathy?; Davis. 1983. Interpersonal Reactivity Index.; Barazza et al. 2015. Peripheral Physiology During Narrative Exposure Predicts Charitable Giving.

Dus ondanks dat ik mijn schoonmoeder nog steeds een psychopaat noem, omdat ze geen emotie voelde bij de meest emotionele film ooit, kan ik dat wetenschappelijk niet onderbouwen. De kans is namelijk klein dat ze een psychopaat is – ik ken haar al bijna 9 jaar en er gaan geen alarmbellen rinkelen als ik haar doen en laten observeer. Het is een lief mens en ze serveert op verjaardagen altijd knakworst. Dit laatste heeft niets met een al dan wel of niet psychopathische neiging te maken, maar het is toch fijn dat je knakworsten krijgt die echt knakken terwijl je ondertussen een wijntje drinkt.

Ik heb ook schoonmoeders gehad die aan Reiki deden, vertelden dat ze ontvoerd waren door aliens, in God geloofden, of naturist waren en hun hevig obese lichaam elke keer tentoonstelden op een onverwacht moment. Ook dat laatste is niet psychopathisch. Het is hooguit ongepast. Ik vind dat privédelen niet zonder expliciete toestemming vertoond mogen worden. En wat betreft de Reiki-, God-, en alienschoonmoeders: die hebben zich gewoon laten vangen door de fictie.

Maar welke fictie je ook integreert in je leven: je doet, denkt of voelt waarschijnlijk iets omdat je ‘vervoerd raakt’ door het verhaal. En wat dat laat gebeuren, is voor iedereen anders; over smaak valt immers niet te twisten. Maar dát fictie is verweven in ons dagelijks leven leek mij nog voor ik begon aan mijn eerste onderzoek iets waar we gewoon vanuit kunnen gaan.

De rol van fictie in ons leven

Ik redeneer zo: ik ken in de Westerse cultuur niemand die leeft zonder fictie.3Ik zeg expliciet Westerse cultuur, waarmee ik refereer naar culturen die vergelijkbaar zijn met de Nederlandse. Ik heb me niet voldoende verdiept in andere culturen, en ik heb in mijn onderzoek geen onderscheid gemaakt tussen culturen, maar de meeste literatuur had betrekking op de Westerse cultuur en de rol die fictie daarin speelt. Toen ik begon aan mijn onderzoek, bedacht ik dat ik boeken, films en games allemaal plaats onder ‘fictie’ en dat er eigenlijk niemand in de Westerse cultuur leeft zonder fictie. Zelfs de meest conservatieve gelovige, is bekend met een vorm van fictie: de Bijbel.4Toen ik hierover sprak met George en Sam zeiden ze: ‘Maar zij zien de Bijbel niet als fictie en dus niet als onecht en daarom mag je deze groep hier niet onder rekenen.’ Ik doe dat wel, want de Bijbel is een oud, fictief werk dat niet kan bestaan zonder fantasie (daar kom ik later op terug) en ik kan er niks aan doen dat sommige mensen dat anders zien. En ik durf ook wel te stellen dat de meeste personen bekend zijn met boeken, films, games, of (andere) kunstvormen die de geest op een manier prikkelen zoals het tastbare, observeerbare dagelijkse leven dat niet doet. Als ik een scan doe in mijn eigen omgeving, ken ik niemand die na een dag werken thuiskomt en vervolgens een hele avond aan de keukentafel zit zonder enige vorm van fictie tot zich te nemen. En die fictie gaat van het spelen van een Facebook spelletje, tot het kijken naar Game of Thrones, tot het inbeelden van dingen die je had kunnen zeggen tijdens de zoveelste discussie met die ene kutcollega.

De naakte vrouw en de knakworst 

Om vervoerd te raken door fictie, moeten we over het vermogen beschikken om ons iets voor te stellen. Inbeelden. Verbeelden. Inleven. En alle andere verwanten. Willen we de paradox van de fictie psychologisch onderzoeken, dan moeten we dus mechanismen onderzoeken die ons in staat stellen om vervoerd te raken. En eigenlijk gebeurt dat bij de meeste mensen vrij makkelijk.

Heb je de naakte, obese vrouw voor je gezien die een tienermeisje de stuipen op het lijf joeg? Heb je je ingebeeld hoe het eruit ziet om door aliëns ontvoerd te worden? Is dat allemaal niet gelukt, maar heb je even gedacht aan de smaak van knakworst? Of ben je helemaal losgegaan en heb je de naakte vrouw gecombineerd met de knakworst? Doe wat je moet om vervoerd te raken – over smaak valt immers niet te twisten.

  • 1
    Bunce & Stansfield. 2014. The Relationship Between Empathy & Reading Fiction.
  • 2
    Zie bijvoorbeeld Bal & Veltkamp. 2013. How Does Fiction Reading Influence Empathy?; Davis. 1983. Interpersonal Reactivity Index.; Barazza et al. 2015. Peripheral Physiology During Narrative Exposure Predicts Charitable Giving.
  • 3
    Ik zeg expliciet Westerse cultuur, waarmee ik refereer naar culturen die vergelijkbaar zijn met de Nederlandse. Ik heb me niet voldoende verdiept in andere culturen, en ik heb in mijn onderzoek geen onderscheid gemaakt tussen culturen, maar de meeste literatuur had betrekking op de Westerse cultuur en de rol die fictie daarin speelt.
  • 4
    Toen ik hierover sprak met George en Sam zeiden ze: ‘Maar zij zien de Bijbel niet als fictie en dus niet als onecht en daarom mag je deze groep hier niet onder rekenen.’ Ik doe dat wel, want de Bijbel is een oud, fictief werk dat niet kan bestaan zonder fantasie (daar kom ik later op terug) en ik kan er niks aan doen dat sommige mensen dat anders zien.