Er is niets leuker dan het filmhuis om het effect van fictie op echte emoties te aanschouwen. De avonden trekken blijkbaar een ander soort publiek. Weer was ik bang voor hipsters of andere mensen zonder ziel, maar die vond ik niet. De donderdagavond is er blijkbaar één voor hippe 45-plussers die zelfs parfum en een overhemd dragen.

Een echt avondje uit dus.

Ik had de dresscode niet meegekregen.

Ook deze keer hield ik het niet langer dan 10 minuten droog. Ik keek om me heen en hoewel iedereen stil en geboeid was, zag ik niemand anders een traantje wegpinken.

Verdomme. Waarom jank ik altijd om de fictie?

In mijn vorige blog heb ik het gehad over de vervoering van de fictie. En hoe dat voor iedereen anders is. Tijdens het schrijven van mijn bachelorthese, richtte ik me daarom op factoren die daarmee te maken hebben. Ik koppelde emoties die door fictie worden opgeroepen aan de volgende twee dingen: interoceptief bewustzijn en sense of agency.

Laten we ons door de variabelen van mijn bachelorthese worstelen

We starten met de eerste. Het had ook de laatste kunnen zijn, maar omdat we ermee starten is het dan toch de eerste. Het is een verwarrend proces.

Vandaag deel 1: Interoceptief bewustzijn

Interoceptief bewustzijn wordt ook wel lichaamsbewustzijn genoemd, maar daarmee doe je de volledige definitie tekort. De definitie van interoceptief bewustzijn is namelijk: ‘’De mate waarin interne lichaamssignalen ons bewustzijn bereiken en daarmee ons gedrag, onze gevoelens en onze cognitie beïnvloeden.’’1Ainley, V., Maister, L., & Tsakiris, M. (2015). Heartfelt empathy? No association between interoceptive awareness, questionnaire measures of empathy, reading the mind in the eyes task or the director task. Frontiers in Psychology, 06.

Interoceptief bewustzijn gaat dus over lichamelijke processen, zoals onze hartslag. Merk je die op? En zo ja: hoe ga je daar dan mee om?

Mensen met een heel hoog interoceptief bewustzijn hebben bijvoorbeeld veel sneller last van angst- en paniekstoornissen2Van der Does, A., Antony, M. M., Ehlers, A., & Barsky, A. J. (2000). Heartbeat perception in panic disorder: a reanalysis. Behaviour Research and Therapy, 38(1), 47–62., dan mensen met een lager interoceptief bewustzijn.3Een laag interoceptief bewustzijn wordt vaak gelinkt aan depressieve stoornissen, zie Furman, D. J., Waugh, C. E., Bhattacharjee, K., Thompson, R. J., & Gotlib, I. H. (2013). Interoceptive awareness, positive affect, and decision making in Major Depressive Disorder. Journal of Affective Disorders, 151(2), 780–785.

Mogelijk schenken mensen met een hoog interoceptief bewustzijn meer aandacht aan lichamelijke sensaties, of verbinden ze er een catastrofe aan, maar de wetenschappelijke verklaringen lopen op dit moment nogal uiteen. Daar gaan en kunnen we nu dus geen uitspraken over doen.

Maar voordat je denkt dat het onhandig is om zo bewust te zijn van alles in je lichaam, gooi ik graag nog een balletje de andere kant op.Interoceptief bewustzijn heeft namelijk vooral veel voordelen. Het draagt bij aan een ‘’integrated sense of self’’4Tajadura-Jiménez, A., & Tsakiris, M. (2014). Balancing the “inner” and the “outer” self: Interoceptive sensitivity modulates self–other boundaries. Journal of Experimental Psychology: General, 143(2), 736–744., wat zoveel betekent als: ik snap dat ik ‘’ik’’ ben en waarom dat is.

Zo zijn mensen met een hoger interoceptief bewustzijn bijvoorbeeld minder gevoelig voor experimenten waarbij de illusie wordt gewekt dat een rubberen lichaamsdeel bij het eigen lichaam hoort.

Kijk in het filmpje hieronder maar even hoe zo’n experiment wordt gedaan. Is leuk!

Daarnaast helpt interoceptief bewustzijn ons ook bij onze emotieregulatie.5Price, C. J., & Hooven, C. (2018). Interoceptive Awareness Skills for Emotion Regulation: Theory and Approach of Mindful Awareness in Body-Oriented Therapy (MABT). Frontiers in Psychology, 9.

Heeft iemand je uitgenodigd voor een avond wijn en is er alleen maar Hugo beschikbaar? Dan is het een klootzak. Maar door je geweldige skills in emotieregulatie gooi je de fles niet door de ruit. Je slaat hem gewoon beleefd af en besluit dat je thuis, in je eentje, wel dronken kunt worden met echte wijn. En dat je dus binnen anderhalf uur vertrekt.

Kortom: Als je je emoties begrijpt en onder controle kunt houden, draagt dat bij aan je sociale leven en algeheel welbevinden.

Zie het kader ‘Emoties & Interoceptief bewustzijn’ hieronder voor wat verdieping over hoe dat dan in de praktijk werkt (of scrol direct door – het blog is al lang genoeg).

Emoties & Interoceptief bewustzijn

Theorieën over emotie en interoceptie zijn redelijk simpel: een emotionele stimulus activeert viscerale, vasculaire en somatische reacties. Deze fysieke reactie representeert als het ware de emotionele ervaring. En daar kun je dan weer wat over denken zodra het gebeurt, maar dat hoeft niet per se. 

Simpel voorbeeld: Je ligt ontspannen in bad en plotseling loopt er een grote, zwarte spin over de rand (emotionele stimulus). Binnen een fractie van een seconde begint je hart te pompen (vasculaire reactie), je ademhaling versnelt (viscerale reactie) en begin jij te trillen (somatische reactie). 

Onze gevoeligheid voor verschillende soorten emotionele reacties, helpt ons verschillende emoties te onderscheiden.

Met andere woorden: een emotie heeft áltijd een lichamelijk component, maar een lichamelijke component roept niet altijd een cognitie of verdere emoties op. Maar dat kan wel, bijvoorbeeld bij mensen met een paniekstoornis – zij kunnen wellicht voorbij gaan aan de initiële emotionele stimulus en doorslaan naar: ‘’ik heb een hartaanval, want waarom is mijn hartslag en ademhaling zo idioot?’’ Of de versnelde hartslag wel aan de emotionele stimulus koppelen, maar dit als ‘’abnormaal’’ beoordelen en zich vervolgens daar ook nog eens druk over maken.

Kan interoceptief bewustzijn onze vervoering door de fictie verklaren?

Zoals je hebt gelezen bepaalt het interoceptief bewustzijn nogal wat, maar hoe kunnen we dat koppelen aan de manier waarop we vervoerd raken door de fictie?

Welnu, het bewustzijn van onze lichaamsprocessen vertelt ons niet alleen iets over onszelf, maar het vertelt ons ook veel over de ander.

In de wetenschap groeit het idee over associaties tussen interoceptie, emotie en empathie.6Damasio, A. R. (2000). A second chance for emotion. In R. D. Lane & L. Nadel (Eds.), Cognitive neuroscience of emotion (pp. 12–23). Oxford University Press; Herbert BM, Pollatos O, Schandry R. Interoceptive sensitivity and emotion processing: an EEG study. Int J Psychophysiol. 2007 Sep;65(3):214-27; Grynberg D, Pollatos O. Perceiving one’s body shapes empathy. Physiol Behav. 2015 Mar 1;140:54-60. Dit betekent dat er steeds meer verbanden worden gevonden tussen ons lichaamsbewustzijn en hoe we emoties en acties van de ander duiden.

Al deze bevindingen op het gebied van lichaam/geest interacties7Ook wel ‘Theories of Embodied Cognition” hebben inmiddels een (redelijk stabiele) theoretische basis gevonden binnen het wetenschappelijk onderzoek.

En als het over empathie en inlevingsvermogen gaat, zijn ze allemaal terug te koppelen naar een baanbrekende bevinding uit de jaren 90: het systeem van spiegelneuronen.

Spiegeltje, spiegeltje …

Spiegelneuronen8In het Engels ”Mirror Neuron System”, of afgekort ‘MNS’, werden voor het eerst ontdekt in aapjes. Vandaar de term ‘’na-apen’’. Er zijn talloze voorbeelden te vinden. Om dit blog een beetje te beperken, voor zover dat nog mogelijk is, zal ik niet te veel uitweiden.

Een belangrijke observatie kwam toen een aap vanuit zijn groep naar een andere groep werd verplaatst. Zijn groep was niet bekend met het gebruik van gereedschap om een voedingsbron te openen. De groep waarin hij werd geplaatst deed dit wel. Hij keek. Keek nog even langer. En deed het na. Vervolgens werd de aap teruggeplaatst naar zijn oorspronkelijk groep. Hij deed zijn trucje and history was made.

Mensen doen exact hetzelfde.

En we kunnen ze neurologisch beter onderzoeken dan apen.

Zo werd al snel ontdekt dat dit systeem van spiegelneuronen heel verfijnd werkt en een deel van de neurologische basis is voor empathie.

Spiegelneuronen zorgen er namelijk voor dat we de acties of emoties van een ander begrijpen. Dat komt onder andere doordat ons brein (bijna) dezelfde activiteit vertoont – of we de actie nou zelf uitvoeren, of hem alleen maar inbeelden.9Gallese, V., & Lakoff, G. (2005). The Brain’s concepts: the role of the Sensory-motor system in conceptual knowledge. Cognitive Neuropsychology, 22(3–4), 455–479.

Maar wacht even… Is dat niet gek? Moeten we hier niet bij stilstaan?

Ja, dat moeten we.

Als we luisteren naar het verhaal van een ander en het neurologisch gezien zo beleven alsof het ons eigen verhaal is, dan vinden we wellicht daar ook een ingang naar de manier waarop fictie ons beïnvloedt.

Interoceptief bewustzijn in de fictie

Samenvattend spelen de volgende dingen een rol:

  • Mensen zijn zich in meer of mindere mate bewust van interne, lichamelijke processen – dat is voor iedereen anders en iedereen reageert daar anders op.
  • Het lichaamsbewustzijn (interoceptie) geeft je een idee over jezelf
  • Lichamelijke processen worden beïnvloed door emoties – en soms vice versa
  • Ons brein biedt ons de mogelijkheid om dingen voor te stellen door onder andere het spiegelneuronensysteem10 Er spelen een heleboel breinprocessen mee, maar om het behapbaar te houden volstaat dit gedeelte

We kunnen hierdoor, zonder het ooit zelf beleefd te hebben, toch begrijpen wat de ander aan het doen is en welk doel hij heeft.

Wat betekent dit?

Terwijl ik voor de zoveelste keer jankend in het filmhuis zat om een man die kilometers wandelde naar een vriendin die op sterven lag, wist ik ook heel goed dat ik niet die man was. En dat ik nooit 500 miles zal walken om bij iemand te komen.

Ik zat daar stil op een stoel, terwijl die man zich de blaren op zijn voeten liep.

Ik voelde de emotionele én fysieke pijn, terwijl ik tegelijkertijd begreep dat ik niet de man in de film was. Ik wist dat ik elk moment kon opstaan, naar huis kon lopen, mijn schoenen kon uittrekken en geen enkele blaar zou zien.

Oh, what a wonderful brain

Wat goed dat we ons zó kunnen inleven en ons ‘’sense of self’’ niet verliezen.

Maar hiermee komen we op een volgend dilemma: hoe kan het nou dat onze neurale paden vuren alsof we het zelf meemaken, maar dat we toch in staat zijn onszelf van de ander te onderscheiden? Is er misschien een ander mechanisme dat ons daarbij helpt?

Dat mechanisme is er. Uiteraard. En daar hebben we het de volgende keer over.

  • 1
    Ainley, V., Maister, L., & Tsakiris, M. (2015). Heartfelt empathy? No association between interoceptive awareness, questionnaire measures of empathy, reading the mind in the eyes task or the director task. Frontiers in Psychology, 06.
  • 2
    Van der Does, A., Antony, M. M., Ehlers, A., & Barsky, A. J. (2000). Heartbeat perception in panic disorder: a reanalysis. Behaviour Research and Therapy, 38(1), 47–62.
  • 3
    Een laag interoceptief bewustzijn wordt vaak gelinkt aan depressieve stoornissen, zie Furman, D. J., Waugh, C. E., Bhattacharjee, K., Thompson, R. J., & Gotlib, I. H. (2013). Interoceptive awareness, positive affect, and decision making in Major Depressive Disorder. Journal of Affective Disorders, 151(2), 780–785.
  • 4
    Tajadura-Jiménez, A., & Tsakiris, M. (2014). Balancing the “inner” and the “outer” self: Interoceptive sensitivity modulates self–other boundaries. Journal of Experimental Psychology: General, 143(2), 736–744.
  • 5
    Price, C. J., & Hooven, C. (2018). Interoceptive Awareness Skills for Emotion Regulation: Theory and Approach of Mindful Awareness in Body-Oriented Therapy (MABT). Frontiers in Psychology, 9.
  • 6
    Damasio, A. R. (2000). A second chance for emotion. In R. D. Lane & L. Nadel (Eds.), Cognitive neuroscience of emotion (pp. 12–23). Oxford University Press; Herbert BM, Pollatos O, Schandry R. Interoceptive sensitivity and emotion processing: an EEG study. Int J Psychophysiol. 2007 Sep;65(3):214-27; Grynberg D, Pollatos O. Perceiving one’s body shapes empathy. Physiol Behav. 2015 Mar 1;140:54-60.
  • 7
    Ook wel ‘Theories of Embodied Cognition”
  • 8
    In het Engels ”Mirror Neuron System”, of afgekort ‘MNS’
  • 9
    Gallese, V., & Lakoff, G. (2005). The Brain’s concepts: the role of the Sensory-motor system in conceptual knowledge. Cognitive Neuropsychology, 22(3–4), 455–479.
  • 10
    Er spelen een heleboel breinprocessen mee, maar om het behapbaar te houden volstaat dit gedeelte